Hipofiz Yetmezliği: Etiyoloji ve Patofizyoloji
Güncelleme: 17 Eyl 2026
Sınıflandırma
Hipofiz yetmezliği; lezyonun anatomik lokalizasyonuna göre primer (hipofiz kaynaklı) veya sekonder/tertiyer (hipotalamus veya hipofiz sapı kaynaklı); mekanizmasına göre yapısal (strüktürel) veya fonksiyonel; ortaya çıkış zamanına göre ise edinsel (kazanılmış) veya kongenital (doğumsal) olarak sınıflandırılır.
Neoplastik ve Kitle Lezyonları
Erişkinlerde edinsel hipofiz yetmezliğinin en sık nedeni sellar ve suprasellar kitlelerdir.
- • Hipofiz Adenomları: Sellar kitlelerin en yaygın nedenidir. Non-fonksiyonel makroadenomların %40-85'inde tanı anında en az bir hormonal eksiklik mevcuttur. Tümörün portal kan akımına bası yapması (hipotalamik hormon taşımasının engellenmesi) ve doğrudan hipofiz dokusunu tahrip etmesi temel mekanizmalardır.
- • Diğer Suprasellar Kitleler: Kraniyofaringiyoma, meningiyoma, pituasitom, germinoma, kordoma, epidermoid/dermoid kistler ve uzak organ metastazları (meme, akciğer, prostat).
İatrojenik Nedenler
- • Cerrahi Müdahale: Transsfenoidal cerrahi (TSS) sonrasında vakaların %1.4-19.4'ünde yeni veya ağırlaşmış hipofiz yetmezliği gelişebilir. Bununla birlikte, tümör dekompresyonu sağlanan vakaların yaklaşık %30'unda baskılanmış akslarda iyileşme görülebilir.
- • Radyoterapi ve Radyocerrahi: Eksternal radyoterapi veya stereotaktik radyocerrahi (Gamma Knife) sonrasında kademeli ve zamanla artan hipofiz yetmezliği gelişir; 5-10 yıl içinde hastaların %50'den fazlasında çoklu hormon eksikliği ortaya çıkar.
Vasküler Nedenler
- • Hipofiz Apopleksisi: Var olan bir hipofiz adenomu içine aniden kanama veya enfarktüs gelişmesi durumudur. Şiddetli "şimşek çakar tarzda" baş ağrısı, ani görme kaybı, oftalmopleji ve akut hayatı tehdit eden adrenokortikotropik hormon (ACTH) eksikliği ile seyreder.
- • Sheehan Sendromu: Doğum sırasında gelişen masif postpartum kanama ve hipovolemik şok neticesinde, gebelikte büyümüş olan hipofiz bezinin iskemi ve nekroza uğramasıdır. İlk belirti sıklıkla laktasyon başarısızlığı (agalakti) ve menstruasyonun başlamamasıdır.
- • İntrasellar Karotid Anevrizması ve Subaraknoid Kanama
İnfiltratif, Enflamatuvar ve Otoimmün Nedenler (Hipofizitler)
- • Otoimmün Hipofizit: Lenfositik hipofizit (en sık gebelik ve peripartum dönemde kadınlarda), IgG4 ilişkili hipofizit, granülomatöz, ksantomatöz ve nekrotizan hipofizit.
- • İmmün Kontrol Noktası İnhibitörleri (ICI): Kanser tedavisinde kullanılan anti-CTLA-4 (ipilimumab) ve anti-PD-1/PD-L1 (nivolumab, pembrolizumab) ajanlar %8-13 oranında hipofizite yol açar; belirgin şekilde baş ağrısı, halsizlik ve izole ACTH veya tiroid stimülan hormon (TSH) eksikliği ile seyreder.
- • Sistemik İnfiltratif Hastalıklar: Sarkoidozis, Langerhans Hücreli Histiyositoz (LCH), Erdheim-Chester hastalığı, Granülomatöz Polianjitis (GPA) ve hemokromatozis.
Travmatik ve Enfeksiyöz Nedenler
- • Travmatik Beyin Hasarı (TBI): Kafa travması geçiren hastaların %15-50'sinde akut veya kronik dönemde hipofiz yetmezliği saptanır. Akut evrede portobulber damarların kopması ve beyin ödemi etkenken, kronik evrede otoimmün mekanizmalar rol oynar.
- • Enfeksiyonlar: Bakteriyel hipofiz apseleri (Staphylococcus, Streptococcus), tüberküloz, frengi, fungal enfeksiyonlar ve viral/bakteriyel meningitler.
Kongenital ve Genetik Nedenler
- • Gelişimsel / Orta Hat Anomalileri: Septo-optik displazi (septum pellucidum yokluğu, optik sinir hipoplazisi), ektopik posterior hipofiz, hipoplastik hipofiz bezi.
- • Transkripsiyon Faktör Mutasyonları: PROP1 (kombine eksikliklerin en sık genetik nedeni), POU1F1 (PIT1) (GH, PRL, TSH eksikliği), HESX1, LHX3, LHX4, TPIT (izole ACTH eksikliği) ve POMC mutasyonları.